“Jangan hanya berharap kepada kerajaan sahaja. Golongan profesional, akademik dan lain-lain boleh membantu dengan memberikan khidmat kepada rakyat”. Demikian, antara lain, kata-kata Perdana Menteri, Datuk Seri Abdullah Ahmad Badawi ketika merasmikan Dewan Amal Islam Hadhari (DAMAI) pada 16 Februari lalu.

DAMAI, yang dipengerusikan Datuk Ahmad Zahid Hamidi, bermatlamat mengukuhkan persefahaman dan meningkatkan kerjasama pelbagai badan Islam, melalui satu gagasan, bagi membangunkan ummah untuk mencapai kecemerlangan.

Kenyataan Datuk Seri Abdullah tersebut ditujukan kepada badan-badan belia, wanita, pengguna, akademik, profesional, media dan lain-lain yang merupakan sebahagian daripada jaringan DAMAI.

Badan-badan ini lazimnya digelar “badan bukan-kerajaan”, iaitu terjemahan daripada bahasa Inggeris non-governmental organisation (NGO). Tetapi, istilah ini kurang tepat. Di samping NGO, istilah “badan bukan-keuntungan” atau non-profit organisation (NPO) juga kurang tepat.

Kedua-dua istilah tersebut kurang tepat kerana tidak menerangkan sesuatu itu secara langsung, tetapi sebaliknya menerangkannya secara songsang. Ia tidak menerangkan “apakah sesuatu itu”, tetapi sebaliknya menerangkan “apakah yang sesuatu itu bukan”.

Istilah NGO dan NPO tidak menerangkan secara langsung apakah jenis badan itu, tetapi hanya mengatakan yang ia bukan badan kerajaan atau bermotifkan keuntungan.

Menerangkan secara songsang ini umpama seorang lelaki yang ketika memberitahu jantinanya dalam borang tertentu dengan tidak mengatakan yang beliau lelaki, tetapi sekadar menulis yang beliau bukan perempuan.

Istilah lebih tepat ialah “badan masyarakat sivil” atau sivil society organisation (CSO). Ini kerana ia bersesuaian dengan pemikiran kontemporari mengenai sistem bernegara. Bagaimanapun, tulisan ini tidak bermaksud memberikan definisi terperinci atau terlibat dalam polemik epistimologikal tentang makna masyarakat sivil.

Kini, ada dua perspektif utama yang popular tentang masyarakat sivil. Pertama, masyarakat sivil sebagai satu bentuk masyarakat atau tamadun diimpikan, iaitu seperti yang terkandung dalam makna civility.

Kedua, ialah masyarakat sivil yang merujuk kepada sektor bukan kerajaan atau perniagaan. Perbincangan ini merujuk perspektif yang kedua ini.

Istilah masyarakat sivil digunakan dalam konteks kedudukan dan peranannya dalam sistem bernegara hari ini. Dalam sistem bernegara moden, terdapat tiga 3 sektor utama yang menggerakkannya.

Sektor pertama ialah kerajaan. Sektor kedua ialah perniagaan atau swasta. Dan sektor ketiga ialah masyarakat sivil yang dikenali juga sebagai Sektor Ketiga atau istilah lain seperti “rakyat”, “social enterprise” dan sebagainya.

Masyarakat sivil ialah rakyat yang secara kedudukan dan peranannya tidak tergolong dalam kerajaan atau perniagaan. Setiap golongan dalam masyarakat sivil ini mempunyai gerakannya tersendiri yang diwakili oleh badan masing-masing. Ada yang amat tersusun sehingga mempunyai badan kebangsaan.

Contohnya, belia diwakili oleh Majlis Belia Malaysia (MBM), wanita diwakili oleh Majlis Kebangsaan Pertubuhan-Pertubuhan Wanita Malaysia (NCWO) dan profesional diwakili oleh Balai Ikhtisas Malaysia (BIM).

Ada beberapa isu penting yang mengaitkan masyarakat sivil dan pembangunan. Masyarakat sivil memanglah memerlukan pembangunan. Tetapi, pada masa yang sama, usaha-usaha pembangunan juga memerlukan masyarakat sivil memainkan peranan.

Sebenarnya, masyarakat sivil mampu menjadi “rakan pembangunan” yang berkesan. Tetapi, masyarakat sivil, terutamanya belia, selalunya hanya dilihat sebagai “penerima manfaat pembangunan” sahaja. Masyarakat sivil, terutamanya belia, amat jarang diberi peluang untuk terlibat sebagai rakan pembangunan, terutamanya dalam struktur dan proses membuat keputusan.

Dalam sistem bernegara hari ini, tidak ada kerajaan yang dapat menyediakan semua. Begitu juga, tidak ada perniagaan yang dapat menyediakan semua. Dan walaubagaimana akrab sekalipun kerjasama di antara kerajaan dan perniagaan, mereka berdua sahaja masih tidak dapat menyediakan semua. Manakala masyarakat sivil tidak berhasrat menggantikan fungsi dan peranan kerajaan dan perniagaan.

Garis bawah bagi kerajaan ialah undi. Manakala garis bawah bagi perniagaan ialah untung. Tetapi, terdapat terlalu banyak perkara dalam kehidupan yang tidak ada kena mengena dengan undi dan untung. Inilah relevannya masyarakat sivil. Sebab itulah sejarah mencatatkan bahawa pelbagai jenis dan bentuk CSO telah sentiasa berakar, mekar dan segar pada sepanjang zaman.

Umumnya, CSO mempunyai 6 objektif yang generik sifatnya yang dikongsi bersama. Objektif itu ialah,

• Pertama: membantu mengadakan situasi dan kondisi, melalui dasar dan program, yang mendatangkan kesan-kesan positif.

• Kedua: membantu mengadakan situasi dan kondisi, melalui dasar dan program, yang menghalang dan memperbaiki kesan-kesan negatif.

• Ketiga: membantu semasa bencana dan kecemasan.

• Keempat: memperjuangkan perkongsian nasib dan keberuntungan sosio-ekonomi yang saksama.

• Kelima: memperjuangkan hak asasi manusia, dan

• Keenam: menyediakan pemimpin pelapis.

Dalam sejarah kita, CSO telah memberikan sumbangan yang amat besar dalam pelbagai bidang pembangunan. Antaranya ialah bantuan yang diberikan ketika berlaku kecemasan dan bencana, seperti yang dihulurkan kepada mangsa banjir di Johor baru-baru ini.

Mereka juga berusaha meningkatkan mutu pendidikan dan latihan melalui kumpulan pengajian, kelas bimbingan, sekolah swasta, taman didikan kanak-kanak serta latihan kemahiran dan kepemimpinan; dan menjalankan usaha-usaha kesedaran dan pendidikan komuniti dalam pelbagai bidang seperti pembangunan belia, alam sekitar, kepenggunaan serta memerangi dadah, rokok dan HIV/AIDS.

CSO juga menganjurkan program pendidikan agama, aktiviti sukan dan mengisi masa lapang, meningkatkan kesedaran terhadap isu kemiskinan, rasuah dan ketidakadilan sosial, serta berusaha mempengaruhi keputusan tentang hak bersuara, gaji dan cuti.

Di pentas antarabangsa pula, CSO kita menggerakkan bantuan kemanusiaan seperti di Palestin, Selatan Thailand, Selatan Filipina, Myanmar, Vietnam, Bosnia, Kosova, Timor Timur, Iraq, Acheh dan Sri Lanka.

Dalam konteks ini, sama ada melalui program-program yang disenaraikan di atas, ataupun melalui advokasi yang dilakukan melalui memorandum, perwakilan dan sebagainya, CSO telah berjaya mempengaruhi sebilangan keputusan kerajaan yang berakhir dengan termaktubnya dasar, program atau institusi yang khusus tentang perkara atau isu tertentu.

Antara dasar, program dan institusi yang dimaksudkan itu ialah Dasar Pembangunan Belia Negara, Dasar Wanita Negara, Dasar Pengguna Negara, biasiswa dan bantuan kewangan untuk pelajar Melayu, Universiti Islam Antarabangsa Malaysia dan Bank Islam, serta kementerian yang bertangggungjawab tentang belia, wanita, pengguna dan alam sekitar.

Berdasarkan pengalaman ini, maka adalah imperatif untuk CSO diiktiraf sebagai rakan pembangunan, terutamanya dalam proses membuat keputusan. Penggemblengan kekuatan sektor masyarakat sivil bersama sektor perniagaan dan diketuai oleh sektor kerajaan menjanjikan sinergi yang hebat.