Pelan Tindakan Pembangunan Pendidikan (PTPP) yang dicetuskan Menteri Pelajaran, Datuk Seri Hishammuddin Tun Hussein adalah tapak yang mantap untuk tinggal landas (take-off) baru bagi sistem pendidikan sebuah negara yang telah 50 tahun merdeka dan telah menetapkan sasarannya untuk sekurang-kurangnya 50 tahun lagi, iaitu Visi 2057, yang diumumkan Perdana Menteri, Datuk Seri Abdullah Ahmad Badawi baru-baru ini.

Satu daripada teras PTPP ialah melonjakkan kecemerlangan institusi pendidikan. Satu daripada programnya ialah pelaksanaan Sekolah Kluster atau Kelompok Sekolah Cemerlang yang membolehkan sekolah-sekolah terlibat mempunyai kuasa autonomi.

Sekolah kluster mencakupi pelbagai jenis sekolah: rendah, menengah harian, Sekolah Berasrama Penuh dan lain-lain – masing-masing dalam klusternya. Pemilihan sekolah-sekolah yang menjadi anggota bagi sesuatu kluster itu dibuat berdasarkan rekod kecemerlangan dan potensi sekolah-sekolah tersebut dalam pelbagai bidang.

Ini bermula dengan 30 sekolah, iaitu seperti yang diumumkan semalam (30 Mac 2007). Ia akan diikuti oleh 270 buah sekolah lagi, dan angkanya akan terus meningkat sehingga sebanyak mungkin sekolah yang layak dilibatkan.

Sekolah berkenaan diberikan lima kuasa autonomi, iaitu dari segi pengurusan sumber manusia, mewujudkan dana dan tabungan sekolah, pengambilan murid, pengajaran dan pembelajaran (P&P), serta penilaian dan peperiksaan.

Matlamat program ini ialah untuk melonjakkan lagi kecemerlangan institusi pendidikan dalam sistem pendidikan negara; membangunkan sekolah yang boleh dicontohi oleh sekolah lain dalam kluster yang sama dan oleh sekolah di luar kluster; dan menjadi amalan baik yang bertaraf antarabangsa.

Konsep kluster muncul sebagai idea utama dalam konteks daya saing dan pembangunan ekonomi sejak tahun 1990, iaitu dengan dipelopori oleh Prof. Michael E. Porter dari Harvard Business School yang terkenal sebagai mahaguru daya saing itu.

Dalam dunia pendidikan, pelopor utamanya ialah Lawrence Kohlberg, bekas profesor psikologi dan pendidikan Universiti Harvard, yang memulakan sekolah kluster di Cambridge Rindge dan Latin High School pada awal 1970-an. Kini, konsep sekolah kluster – dalam pelbagai jenis dan bentuk – telah diamalkan di beberapa buah negara maju dan sedang membangun, termasuk jiran kita Singapura.

Konsep kluster adalah satu usaha terancang untuk meningkatkan pertumbuhan, daya saing dan kecemerlangan sesuatu kluster itu. Ia adalah kaedah inovatif untuk menguruskan anggota-anggota kluster dari segi menyelaraskan prioriti serta melaksanakan dasar dan strategi yang bertujuan meningkatkan daya saing dan kecemerlangan kluster tersebut. Ia umpama pelincir yang membolehkan enjin kluster berkenaan bergerak lebih laju.

Berdasarkan kejayaan inisiatif-inisiatif kluster yang lalu, tiga perkara perlu ditekankan dalam pelaksanaannya, iaitu:

• Pertama - Memerlukan strategi jelas dalam menentukan objektifnya dan impaknya perlu dipantau dalam tempoh tertentu.

Dalam konteks kita, strateginya telah ditetapkan oleh Kementerian Pelajaran Malaysia (KPM) dan dipersetujui oleh pihak-pihak yang berkepentingan (stakeholders). Tetapi, tempoh pemantauannya perlu melampui tempoh PIPP, iaitu tahun 2010 itu. Pengalaman Singapura, contohnya, mengambil masa kira-kira 10 tahun untuk melihat kejayaannya.

• Kedua - Perlu membangunkan pendekatan terhadap hal ehwal organisasi dan operasinya dengan cara menggunakan kombinasi elemen-elemen yang generik yang sedia terdapat dalam kluster berkaitan.

Di sinilah relevannya konsep autonomi yang membolehkan setiap kluster menggunakan kekuatan setiap anggotanya secara sinergi.

• Ketiga - Perlu diletakkan dalam kerangka yang lebih luas untuk membangunkan potensinya dengan sepenuhnya.

Di sini, ia bukan hanya terhad kepada sekolah yang terlibat sahaja, atau klusternya sahaja, atau sesama kluster-kluster itu sahaja. Sebaliknya, ia perlu diletakkan dalam gambaran yang lebih besar, iaitu sebagai sebahagian daripada PIPP dan segala inisiatif pembinaan modal insan di luar KPM yang bertujuan melahirkan personaliti unggul itu.

Sebuah Lembaga Penasihat Kluster Kecemerlangan telah ditubuhkan dengan dipengerusikan Tan Sri Dr. Abdul Rahman Arshad. Dalam melaksanakan tugasnya, lembaga ini mungkin perlu mewujudkan sebuah Model Prestasi Kluster Kecemerlangan (MPKK), iaitu model yang diadaptasi daripada Model Prestasi Inisiatif Kluster yang digunakan dalam kajian terhadap inisiatif kluster oleh Orjan Solvell et al (2003).

MPKK terdiri daripada 5 komponen, iaitu: objektif, keadaan, proses, autonomi dan hasil.

Komponen objektif terdiri daripada penyelidikan dan pembangunan (R&D), jaringan, kerjasama, inovasi, teknologi dan pengembangan. Komponen keadaan terdiri daripada iklim kondusif, dasar dan kekuatan kluster. Komponen proses pula terdiri daripada idea dan perancangan, governans, dana, keanggotaan, fasilitator, kerangka dan momentum.

Komponen autonomi melibatkan lembaga pengarah, pihak-pihak berkepentingan, pengurusan sekolah dan perundingan pelajar. Manakala komponen hasil mencakupi daya saing dan kecemerlangan, pertumbuhan dan pencapaian matlamat dan objektif.

Pelaksanaan konsep sekolah kluster kelihatan bermula dengan pendekatan yang baik. Perancangannya tidak hanya dari atas ke bawah. Sebaliknya, ia melibatkan proses perkongsian idea dari bawah ke atas. Ini ditandai oleh Bengkel Autonomi Sekolah Kluster yang dianjurkan KPM pada 19-20 Mac lalu, yang melibatkan semua pihak berkepentingan, iaitu pengetua dan guru besar, guru, PIBG dan alumni.

Banyak idea bernas telah dihasilkan dalam bengkel itu. Setakat ini, sebahagian daripada idea tersebut telah digunakapakai oleh KPM. Bagi memastikan kesinambungannya, ketua-ketua kumpulan dalam bengkel itu wajar diundang oleh Lembaga Penasihat Kluster Kecemerlangan untuk mendapatkan maklum balas dari semasa ke semasa.

Bengkel itu wajar diadakan secara berkala, sama ada pada setiap tahun atau selang setahun, bagi muhasabah pelaksanaannya dan percambahan idea yang baru.

Konsep kluster kecemerlangan ini bukan merupakan diskriminasi terhadap majoriti, iaitu 9,700 buah sekolah lain yang tidak terpilih dalam tahun pertama pelaksanaannya ini. Ia juga bukan pilih kasih terhadap minoriti, iaitu 300 buah sekolah dalam fasa awal pelaksanaannya ini.

Satu ketika dulu, kita mempunyai beberapa buah sekolah yang benar-benar cemerlang. Tetapi, kita kemudiannya melaksanakan dasar sama rata – atas alasan berlaku adil kepada semua – yang menyebabkan sekolah tersebut terhalang daripada memacu kecemerlangannya pada tahap yang diinginkannya dan yang mampu dicapainya.

Namun demikian, terutamanya atas kecekalan alumninya, sekolah-sekolah tersebut tetap juga terus cemerlang, walaupun pada tahap yang lebih rendah daripada yang diinginkannya dan yang mampu dicapainya. Ia sekadar dapat cemerlang pada tahap yang ditentukan oleh dasar sama rata itu sahaja. Dengan kata-kata lain, ia dipaksa memperlahankan pacuan kecemerlangannya.

Sekolah kluster adalah satu langkah membenarkan sekolah yang cemerlang untuk berkembang dengan lebih laju daripada yang dapat dilakukannya kini, iaitu untuk memenuhi segala potensinya. Ini bermakna memberi peluang dan ruang kepada sekolah yang cemerlang untuk menentukan sendiri tahap yang ingin dan mampu dicapainya.

Harus diingat bahawa makna adil bukanlah sama rata, tetapi ialah meletakkan sesuatu itu pada tempatnya. Dalam konteks ini, program sekolah kluster meletakkan sekolah cemerlang di tempat yang sesuai dengan kecemerlangannya.